Qui luật về tính tự lập (tính đầy đủ các thành phần) của hệ thống

Lời phát biểu của qui luật 1 – qui luật về tính tự lập của hệ thống (qui luật về tính đầy đủ các thành phần của hệ thống) (*):

“Một hệ thống hoạt động tự lập phải bao gồm động cơ, bộ phận truyền động, bộ phận làm việc (công cụ) và bộ phận điều khiển. Trong đó, mỗi bộ phận phải có khả năng làm việc tối thiểu và ít nhất phải có một bộ phận điều khiển được. Hệ có khuynh hướng phát triển trở thành hệ tự lập và tăng tính tự lập.”

1/ Bộ phận làm việc – Tính hệ thống:

Một trong những vấn đề thường được xem xét và hỏi khi tiếp cận một bài toán, vấn đề cần trả lời là: Tính hệ thống là gì? Hệ sinh ra để làm gì?

Để trả lời câu hỏi này cần xem xét tổng thể hệ thống, trong đó đặc biết chú ý xem xét đến bộ phận làm việc. Vì bộ phận làm việc là bộ phận trực tiếp thực hiện tính hệ thống, nói các khác, bộ phận làm việc thể hiện đặc trưng cơ bản nhất của hệ thống, thể hiện lý do tồn tại của hệ thống. Như vậy, có thể nói bộ phận làm việc là quan trọng nhất của hệ thống. Không có bộ phận làm việc, không có tính hệ thống và tất nhiên hệ thống ‘kiên cưỡng’ nào đó được cố dựng lên sẽ không có lý do gì để tồn tại.

2/ Bộ phận điều khiển – duy trì tính hệ thống:

Bộ phần điều khiển luôn thường được đánh giá là quan trọng vì nó đảm bảo duy trì tính hệ thống có thể bằng cách chuyển đổi giữa những trạng thái khác nhau, có như thế, hệ thống mới đảm bảo tính tự lập.

Hệ chưa tự lập sẽ phát triển để trở nên tự lập. Hệ tự lập có nghĩa là hệ có đầy đủ các bộ phận và mỗi bộ phận đảm bảo làm việc tối thiểu. Sau khi đã tự lập được, các bộ phận của hệ sẽ tăng sự phối hợp để hệ tự lập hơn và phát huy tính hệ thống hiệu quả hơn.

3/ Cách thức phát triển (thay đổi) tính hệ thống? (**)

Một hệ thống không bao giờ đứng riêng rẻ mà là nằm trong sự tương tác với những hệ thống khác. Và nhìn chung tính hệ thống phát triển sẽ theo 2 cách thức: từ trong ra ngoài và từ ngoài vào trong. Vì tính hệ thống phát triển (hay thay đổi) sẽ được thể hiện đầu tiên và chủ yếu ở bộ phận làm việc. Như vậy, thay đổi từ trong ra ngoài nghĩa là có sự thay đổi bộ phận khác trong hệ thống trước bộ phận làm việc. Thông thường trong trường hợp này thì bộ phận điều khiển sẽ có sự thay đổi trước và điều khiển để bộ phận làm việc thay đổi theo. Trong trường hợp ngược lại, sự phát triển từ ngoài vào trong, do sự tương tác với môi trường thay đổi bên ngoài mà bộ phận làm việc sẽ thay đổi trước, ngay khi đó tính hệ thống đã có sự thay đổi nhất định, và sau đó các bộ phận khác trong hệ thống mới thay đổi theo.

Một điều rất quan trọng là phải đánh giá đúng mức vai trò của 2 cách thức phát triển này. Trong đó, vai trò đóng góp nhiều cho sự phát triển cho thế giới nói chung đó là theo cách thức phát triển từ ngoài vào trong vì cách phát triển này là dựa trên nguyên lý của mối quan hệ phổ biến, biện chứng, thể hiện sự phát triển trong khuynh hướng phát triển chung với môi trường bên ngoài khách quan. Nói cách khác, sự thay đổi từ ngoài vào trong là cách thức phát triển chủ yếu, phổ biến.

Một điểm cần đặc biệt chú ý là trong 4 bộ phận hệ thống thì vai trò của bộ phận làm việc rất quan trọng, đóng vai trò quyết định, là nền tảng cơ sở cho sự phát triển của các bộ phận khác. Hiểu rõ như thế sẽ tránh mắc phải một sai lầm thường bắt gặp đây đó trong cuộc sống là cường điệu hóa, tuyệt đối hóa vai trò tính năng của bộ phận điều khiển. Hay trong một vài trường hợp riêng biệt, có thể nôm na gọi là tính trạng ‘trọng thầy khinh thợ’.

Ngoài ra, chính nhờ bộ phận làm việc tạo ra tính hệ thống rồi từ đó hệ thống mới hoàn thiện dần để trở nên tự lập. Trong cuộc sống chính là nhờ lao động, bằng lao động tạo ra sản phẩm, của cái vật chất khi đó con người mới có được tự do. Vì điều đó, không phải ngẫu nhiên mà từ xưa đã có có những tư tưởng ‘lấy dân làm gốc’, cụ thể hơn, tư tưởng chủ đạo của Mạnh Tử về chính trị học là ‘Dân vi quí, xã tắc thứ chi, quân vi khinh’. Một ví dụ khác về người phụ nữ ngày càng tự do hơn, bình đẳng hơn so với nam giới không phải bởi ‘lòng thương’ của các ‘quí ông’, không phải bởi ‘lý tưởng’ đẹp đẽ của các tổ chức bảo vệ phụ nữ … mà để đạt được điều ấy người phụ nữ nhờ vào chính sức lao động, chính vào sự tự do về tài chính của mình.

- Nguyễn Trần Thành -

———————————————————–
(*) tham khảo chính phần 14.2.1 trong cuốn 7, các quy luật phát triển hệ thống (các qui luật sáng tạo và đổi mới).
(**) phần này được trình bày theo nhìn nhận chủ quan riêng của người viết.
Bài viết liên quan: Các Qui luật Phát triển Hệ thống (phần 1)